W XX wieku w całej Europie systematycznie miały miejsce pogromy antyżydowskie. Powodem tego były zwykle manipulacje polityczne i zazdrość ekonomiczna. Żydów często postrzegano jako odnoszących sukcesy biznesmenów, co wywoływało wokół nich zazdrość. Politycy często wykorzystywali antysemicką retorykę, aby wzbudzać nienawiść do Żydów. Takie pogromy nasiliły się w Polsce w przededniu II wojny światowej. Naziści uważali Żydów za odpowiedzialnych za kryzysy gospodarcze Niemiec podczas depresji lat 20-30. XX wieku. W tym artykule na gdanskyes.eu porozmawiamy bardziej szczegółowo o pogromach antyżydowskich, które miały miejsce w Gdańsku.
Warunki wstępne
W XX wieku na terenie Gdańska kilkakrotnie organizowano pogromy Żydów. Jednak ten, który wydarzył się w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, został zorganizowany na niespotykaną dotychczas skalę. Później wydarzenia te przejdą do historii jako „Noc Kryształowa”. Pogrom był zarządzany przez niemieckiego ministra propagandy Josepha Goebbelsa. Na rozkaz Hitlera koordynował demonstracje antyżydowskie w całych Niemczech, w tym w Gdańsku. Goebbels uznał „Noc Kryształową” za swój własny sukces.
Jesienią 1938 roku władze polskie wprowadziły ustawę, zgodnie z którą osoby posiadające polski paszport, ale przebywające za granicą dłużej niż pięć lat, automatycznie traciły obywatelstwo. Ponadto władze niemieckie ogłosiły, że wszystkie zezwolenia na pobyt stały dla cudzoziemców zostały unieważnione i muszą ubiegać się o nowe zezwolenia. Tysiące polskich Żydów nie mogło legalnie zaktualizować swoich danych w Niemczech. W rezultacie władze niemieckie rozpoczęły deportację polskich Żydów na terytorium Polski, jednak władze polskie odmówiły im wpuszczenia na terytorium kraju. W rezultacie rodziny żydowskie znalazły się w strasznych warunkach pomiędzy granicami armii polskiej i niemieckiej. Dochodziło do przypadków samobójstw i obłędu.
Pogrom
„Noc Kryształowa” w Gdańsku rozpoczęła się od podpaleń miejscowych synagog. Już następnego dnia wojska niemieckie rozpoczęły masowe działania przeciwko gdańskim Żydom. Kilka synagog zostało zniszczonych w wyniku pożarów. Niemcy prześladowali miejscowych Żydów. Wielu z nich zostało pobitych, ale nie było ofiar. Przez kolejne miesiące władze niemieckie nie ustawały. Było oczywiste, że chcieli, aby Gdańsk stał się pierwszym niemieckim miastem wolnym od Żydów.
W mieście zniszczono wszystkie żydowskie sklepy, wybito okna w mieszkaniach. Na ścianach pojawiły się niekulturalne, obraźliwe napisy skierowane przeciwko przedstawicielom tego narodu. Ogółem społeczność żydowska w przedwojennym Gdańsku liczyła około 11 000 osób.
Do pierwszych pogromów w mieście doszło w 1933 roku. To właśnie wtedy miały miejsce protesty przeciwko mieszkańcom Gdańska pochodzenia żydowskiego – prześladowano lub zwalniano prawników, lekarzy, aktorów teatralnych, studentów i robotników. Podczas „Nocy Kryształowej” w 1938 roku zakazano Żydom w Gdańsku wstępu do teatrów, kin i hoteli, zaostrzono także zakaz odwiedzania miejskich łaźni.
W 1939 roku władze niemieckie w Gdańsku zburzyły główną synagogę w mieście. W tym okresie Żydzi zaczęli samodzielnie opuszczać miasto, aby uratować własne życie. Wielu gdańskich Żydów przeniosło się do Wielkiej Brytanii, USA, Palestyny, Ameryki Południowej, a nawet do krajów Afryki.
Pamięć o zamordowanych Żydach w Gdańsku udało się przywrócić dopiero po upadku PRL. W tym okresie zaczęły pojawiać się badania profesjonalnych historyków i publikacje pamiętnikowe. W 2018 roku, dzięki staraniom Muzeum Gdańska, otwarta została makieta Wielkiej Synagogi, która przypomina obywatelom o tych strasznych wydarzeniach z historii narodu polskiego.