Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku to miejsce wyjątkowe, które wykracza poza wszelkie dotychczasowe wyobrażenia o placówkach muzealnych. Malowniczy teren, futurystyczna architektura, nowoczesne ekspozycje, niesamowite projekty – placówka co roku przyciąga rzesze zwiedzających zarówno z Polski, jak i z zagranicy. Wszystko to po to, by w przystępny i zrozumiały sposób opowiedzieć o tragicznych wydarzeniach wojennych. Jak podaje gdanskyes.eu, zespół Muzeum porusza wiele ważnych tematów i obejmuje wszystkie możliwe aspekty II wojny światowej, aby historia ta na stałe pozostała w pamięci społeczeństwa. Warto poznać rozwój tego niezwykłego projektu.
Historia powstania Muzeum
Historia Muzeum jest niezwykle fascynująca, a jednocześnie skomplikowana. Placówka przeszła wiele etapów rozwoju, doświadczając zarówno trudności, jak i chwil triumfu. Co nie jest dziwne, gdyż tak intrygujący projekt nie mógł pozostać bez echa. Co więcej, wniósł do swojej dziedziny wiele innowacji, o które zespół walczył. Ale opowiedzmy wszystko po kolei. Decyzja o założeniu Muzeum II Wojny Światowej zapadła już w 2008 roku z inicjatywy ówczesnego premiera – Donalda Tuska. Wówczas do pracy przystąpił zespół, któremu powierzono opracowanie koncepcji placówki. Składał się on z prawdziwych profesjonalistów: historyków, filozofów, dziennikarzy i osób specjalizujących się w badaniu wydarzeń II wojny światowej. Grupą kierował Paweł Machcewicz, a wspierali go Piotr Majewski, Janusz Marszalec i Rafał Wnuk. Razem udało im się dokonać niesamowitej pracy, którą wysoko ocenili znani eksperci, między innymi Timothy Snyder i Norman Davies.
Najważniejszym projektem Muzeum miała być wystawa główna, która naświetlałaby różne aspekty II wojny światowej. Przez wiele lat zespół pracował nad każdym szczegółem tego przedsięwzięcia. Równolegle placówka szukała dla siebie nowego „domu”, w którym można by w pełni zrealizować całą skalę Muzeum. W 2009 roku wykrystalizowała się wizja ekspozycji, a w 2010 roku zatwierdzono projekt przyszłego budynku. Muzeum pewnie dążyło do realizacji wszystkich planów. Pierwsza przeszkoda pojawiła się w 2016 roku, kiedy minister kultury i dziedzictwa narodowego – Piotr Gliński – ogłosił decyzję o połączeniu Muzeum II Wojny Światowej z Muzeum Westerplatte. Zapoczątkowało to długą batalię sądową, ponieważ zespół Muzeum nie zamierzał się poddać.
W 2017 roku Muzeum II Wojny Światowej zdołało w końcu zadomowić się w nowej, ogromnej siedzibie. Choć wydarzenie to wywołało spore poruszenie wśród mieszkańców miasta, placówka nie mogła sobie pozwolić na huczne świętowanie. Obawiając się likwidacji, Paweł Machcewicz zorganizował pierwsze pokazy wystawy głównej już zimą 2017 roku. Choć można to nazwać okresem testowym, ekspozycja zachwyciła odwiedzających. Oficjalne otwarcie nastąpiło 23 marca tego samego roku. Miarą sukcesu było to, że bilety szybko się wyprzedały, a ludzie tłumnie odwiedzali Muzeum, mimo braku oficjalnych uroczystości. To uznanie zostało jednak wkrótce przyćmione przez szereg problemów. Muzeum II Wojny Światowej nie otrzymywało wystarczającego finansowania, zespół musiał poświęcić część pracy naukowej, edukacyjnej i badawczej, działalność placówki spotkała się z atakami politycznymi, a w tym samym roku nastąpiła zmiana kierownictwa.
Architektura budynku
Muzeum II Wojny Światowej stało się unikatowym miejscem, które przyciąga uwagę każdego. Sekretem jego sukcesu jest udane połączenie kilku czynników, a jednym z nich jest oczywiście sam budynek. Kiedy zespół określił koncepcję wystawy głównej i wiedział już, co jeszcze chce pomieścić w Muzeum, ogłoszono konkurs na projekt architektoniczny. Zgłaszali się do niego architekci zarówno z Polski, jak i z innych krajów. W 2010 roku zwyciężyła gdańska firma Kwadrat.
Muzeum wybrało na swoją nową siedzibę bardzo nietypowe miejsce. Spełniało ono jednak wszystkie wymagania placówki, a zespół widział w nim duży potencjał. Muzeum II Wojny Światowej upatrzyło sobie rozległy teren na placu Władysława Bartoszewskiego, w pobliżu Poczty Polskiej i niedaleko Półwyspu Westerplatte. Tym samym instytucja, która wzięła na siebie misję pielęgnowania pamięci o latach wojny, idealnie się tu wkomponowała. Zespół dążył do połączenia przeszłości i nowoczesności, co wymagało niemałego wysiłku. Jak przyznał szef firmy, Jacek Droszcz, konkurs udało się wygrać, ponieważ jego zespół w ostatniej chwili zmienił całą koncepcję. Architekci stanęli przed kilkoma zadaniami: znaleźć miejsce na wystawę główną, stworzyć nowoczesny budynek i urzeczywistnić aspiracje Muzeum. Poradzili sobie z tym znakomicie.
Ponieważ wprowadzono limit wysokości dla budynku, studio architektoniczne zdecydowało się umieścić ekspozycję o powierzchni 5000 metrów kwadratowych pod ziemią. Wymagało to zmierzenia się z wodami gruntowymi i stabilizacji miejsca pod fundament. Gdy to się udało, dla zwiedzających stworzono prawdziwie futurystyczną przestrzeń. Do ogromnego terenu na głębokości 14 metrów prowadzą schody, z których można obejrzeć całą okolicę. Sam korytarz otwiera niezliczoną liczbę pomieszczeń i powtarza kształt największej ulicy tej dzielnicy. Płaski dach podziemia to plac przed Muzeum, po którym spacerują ludzie. Nie mniejszy podziw wzbudza pochyła wieża budynku, która stała się jednym z symboli Gdańska. Jej niezwykłego kształtu, setek świateł za szkłem i czerwonego wykończenia nie sposób nie zauważyć. Architekci pozostawili dowolną interpretację tego elementu, aby każdy mógł dostrzec w nim coś własnego.
Nowoczesna przestrzeń
Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku jest uważane za przykład nowoczesnej instytucji, na której mogą wzorować się inne podobne przestrzenie na świecie. To prawda, ponieważ w swojej pracy zespół nie kopiował cudzych doświadczeń, ale stworzył własną wizję, zgodną z ich przekonaniami. Dotyczy to zarówno lokalizacji, jak i architektury, kompozycji wystaw oraz całej struktury placówki. W 2023 roku Muzeum udało się zakończyć spór sądowy i weszło w nowy etap rozwoju. W 2024 roku na czele stanął jeden z inicjatorów tego projektu – Rafał Wnuk, który odświeżył niektóre części wystawy głównej. I od niej właśnie powinniśmy zacząć tę rozmowę.
Wystawa główna Muzeum to sposób, w jaki placówka prezentuje wydarzenia II wojny światowej. Pracowało nad nią wielu specjalistów, a w 2017 roku mogli ją zobaczyć wszyscy chętni. Obejmuje ona zarówno polskie, jak i światowe doświadczenie wojny. Na powierzchni ponad 5000 metrów kwadratowych mieści się 3 główne bloki i 18 sekcji tematycznych. „Droga do wojny” opowiada o jej przesłankach, czynnikach zaostrzających konflikt, rozprzestrzenianiu się reżimów totalitarnych i zwiastunach wydarzeń w Polsce. Kolejna część wystawy – „Groza wojny” – przedstawia życie zwykłych ludzi w czasie wojennej samowoli. A „Długi cień wojny” kończy ekspozycję, opowiadając o upadku Trzeciej Rzeszy, zakończeniu wojny i jej konsekwencjach.
Oprócz stałej wystawy, Muzeum wydzieliło również ponad 1000 metrów kwadratowych przestrzeni na ekspozycje czasowe, które naświetlają różne aspekty II wojny światowej. Prezentowane są tu osiągnięcia różnych osób w latach wojny, działalność stowarzyszeń, opowiadana jest historia walki podziemnej itp. To świetna okazja, by dowiedzieć się czegoś nowego i zobaczyć projekty wielu twórców. Ciekawa jest wystawa dla dzieci, która w nienachalny sposób prowadzi najmłodszych zwiedzających przez przedwojenną codzienność, życie pod okupacją i po zakończeniu II wojny światowej. Niektóre projekty można obejrzeć wirtualnie, ale po inne wrażenia trzeba udać się do Muzeum. Warto też podkreślić, że placówka oferuje mnóstwo różnorodnych wystaw, które zachwycają swoimi koncepcjami i połączeniami. Główną cechą Muzeum jest jego udana integracja nowoczesnych technologii z historyczną wartością eksponatów.
Muzeum II Wojny Światowej pomieściło w swoich murach bibliotekę z ogromną kolekcją książek, kino, punkty gastronomiczne, mediatekę i inne działy. Zespół rozwija część edukacyjną, działalność wydawniczą oraz medialną. Każdy może zapisać się na kursy teatralne, wziąć udział w lekcjach i wykładach muzealnych, przesłać swoją publikację do czasopisma placówki i ocenić wiele innych wydarzeń kulturalnych. Zespół sprawnie prowadzi stronę internetową Muzeum i jego media społecznościowe, gdzie, oprócz wielu przydatnych funkcji, można zamówić różne towary w sklepie internetowym.
Zasady funkcjonowania
Muzeum II Wojny Światowej jasno deklaruje swoją misję i zasady funkcjonowania. Za swoje główne zadanie zespół uważa przekazywanie historii wojennej przez pryzmat doświadczeń polskich i wydarzeń w innych krajach. Placówka dąży do zachowania tej pamięci dla społeczności światowej i dobrze jej się to udaje. Co roku Muzeum odwiedza od 100 tysięcy do 1 miliona osób – zarówno mieszkańcy Polski, jak i obcokrajowcy. Właśnie dlatego Muzeum robi wszystko, by skutecznie komunikować się ze swoją publicznością. Rozwija się, słucha rad, organizuje dyskusje i zmienia się. Bo, jak uważa dyrektor placówki, „Muzeum nie powinno być zamkniętym magazynem”.
Co więcej, Muzeum czuje się odpowiedzialne za kształtowanie środowiska o godnych wartościach. Obejmuje to wiele aspektów, o które dba zespół. Na uwagę zasługuje rozwój tematyki ekologicznej w Muzeum. Zespół zajmuje się edukacją ekologiczną mieszkańców miasta. Absolutnie każdy może wziąć udział w wykładach na ten temat, odwiedzić pokazy filmów, dołączyć do spacerów ornitologicznych itp. Placówka angażuje się również w wiele projektów charytatywnych i wspiera inicjatywy innych instytucji. Ponadto Muzeum stwarza możliwości rozwoju zarówno swoim pracownikom, jak i młodzieży. Dobrym przykładem są program wolontariatu, staże i Młodzieżowa Rada. Muzeum II Wojny Światowej przeszło skomplikowaną historię, co uczyniło je silniejszym. Dlatego tak ważne jest dla placówki, by rozwijać życie kulturalne miasta i być przykładem świadomości, odpowiedzialności i nowoczesności.